Kaçak Elektrik Cezasına İtiraz: Başvuru Yolları, Süreler ve Elektriğin Kesilmesi

Uygulamada kaçak elektrik cezası olarak bilinen bedel, hukuki niteliği itibarıyla bir ceza değil, dağıtım şirketinin Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre katsayı uygulayarak düzenlediği bir tahakkuktur. Bu tahakkuka dağıtım şirketi nezdinde altı ay içinde itiraz edilebilir; uyuşmazlığın çözülememesi hâlinde tüketiciler tüketici hakem heyetine veya tüketici mahkemesine, işletmeler ise zorunlu arabuluculuk sonrasında asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Elektriğin kesilmesi hâlinde mahkemeden ihtiyati tedbir talep edilmesi de mümkündür.

Bu yazıda kaçak ve usulsüz elektrik kullanımı arasındaki farkı, tespit tutanağını, kaçak bedelinin hesaplanmasını, itiraz yollarını, elektriğin kesilmesi hâlinde başvurulabilecek ihtiyati tedbiri, icra takibi ve menfi tespit davasını, işletmeler bakımından anlaşma gücünün aşılması nedeniyle yapılan kesmeleri ve kaçak elektrik kullanımının cezai boyutunu ele alıyoruz. Kaçak doğalgaz ve kaçak su tahakkukları ise Kaçak Doğalgaz Cezasına İtiraz ve Kaçak Su Cezasına İtiraz başlıklı yazılarımızda ayrıca incelenmiştir.

Kaçak Elektrik Cezası Nedir?

Kaçak elektrik kullanımının tespiti hâlinde dağıtım şirketi, kaçak olarak tüketildiği kabul edilen elektrik miktarını hesaplar ve bu miktarı ilgili tüketici grubunun tek terimli, tek zamanlı aktif enerji ve dağıtım tarifesinin iki katı ile çarparak faturalandırır. Tüketicinin aynı veya başka bir kullanım yerinde son üç yıl içinde kaçak elektrik tükettiğinin tespit edilmiş olması hâlinde bu oran iki buçuk kat olarak uygulanır. Hesaplamada reaktif enerji ve trafo kayıplarına ilişkin bedeller dikkate alınmaz (Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği m.46).

Kamuoyunda "ceza" olarak adlandırılan bu bedel, idari para cezası niteliği taşımaz; dağıtım şirketinin özel hukuktan doğan alacak talebidir. Bu nedenle bedelin dayanağı ve tutarı, hem dağıtım şirketi nezdinde hem de mahkemede tartışılabilir. Kaçak kullanımın ayrıca suç oluşturup oluşturmadığı ise ceza hukuku kurallarına göre ayrı bir değerlendirme gerektirir.

Kaçak ve Usulsüz Elektrik Kullanımı Arasındaki Fark

Yönetmeliğin 42. maddesine göre aşağıdaki hâller kaçak elektrik kullanımı sayılır:

• Perakende satış sözleşmesi veya ikili anlaşma bulunmaksızın dağıtım sistemine müdahale edilerek elektrik tüketilmesi,
• Sözleşme bulunduğu hâlde ayrı bir hat çekilerek sayaçtan geçirilmeksizin elektrik tüketilmesi,
• Sayaca veya ölçü sistemine müdahale edilerek tüketimin eksik, hatalı veya hiç ölçülmemesinin sağlanması,
• Dağıtım şirketinin ilgili mevzuata uygun olarak kestiği elektriğin, mücbir sebep hâlleri dışında açılması.

Usulsüz elektrik kullanımı ise daha hafif nitelikteki aykırılıkları kapsar. Bulunulan tüketici grubu dışında elektrik kullanılması, başka bir tüketici adına düzenlenen faturaların ödenerek elektrik kullanılması, kendi tesisatından üçüncü kişilere elektrik verilmesi, güç trafosu değişikliğinin on beş gün içinde bildirilmemesi ve mesken dışı tüketicilerde bağlantı gücünün yüzde yirmiden fazla artmasına rağmen gerekli başvurunun yapılmaması bu kapsamdadır. Usulsüz kullanımda tüketiciye yükümlülüklerini yerine getirmesi için on beş gün süre veren bir kesme ihbarı bırakılır; süre içinde yükümlülük yerine getirilmezse kesme-bağlama bedelinin beş katı tahsil edilerek elektrik kesilir (m.48). Usulsüz kullanım, katsayılı kaçak tahakkuku sonucunu doğurmaz. Bu nedenle bir aykırılığın kaçak mı yoksa usulsüz kullanım mı olduğu, itirazın ilk incelenmesi gereken konusudur.

Kaçak Elektrik Tespit Tutanağı

Kaçak kullanımın tespiti hâlinde kullanım yerinde Yönetmeliğin ekinde yer alan kaçak elektrik tespit tutanağı düzenlenir ve kullanım yerinin elektriği kesilir. Sayaca müdahale şüphesi bulunan hâllerde sayaç sökülerek laboratuvarda incelenir; kaçak tespit tutanağı, ancak tüketimin doğru ölçülmesinin engellendiği laboratuvar raporuyla belirlenirse düzenlenir. Tespit ve işlemler, kullanım yerini de gösterecek şekilde fotoğraflanır ve/veya video kaydına alınır; kesilen elektriğin açılması dışındaki kaçak hâllerinde video kaydı ayrıca zorunludur. Düzenlenen tutanakların bir örneği kullanım yerine bırakılır, bunun mümkün olmadığı hâllerde iadeli taahhütlü posta ile gönderilir (m.43).

Yönetmelik, dağıtım şirketinin tespitini doğru bulgu ve belgelere dayandırmasını ve tüketici haklarını ihlal etmemesini esas almaktadır. Bu itibarla tutanakta tespitin yöntemi, sayaç endeksleri, tarih ve saat gibi bilgilerin eksik olması, fotoğraf veya video kaydının bulunmaması ya da tutanağın tüketiciye bildirilmemesi, itirazda ve davada ileri sürülebilecek önemli hususlardır. Tutanağın imzalanması, içeriğinin kabul edildiği anlamına gelmez; itirazların ayrıca yazılı olarak ve delilleriyle birlikte bildirilmesi önem taşır.

Kaçak Elektrik Bedelinin Hesaplanması

Kaçak tüketim miktarı öncelikle tüketimi doğru olarak kaydetmiş sayaç değerine, bu değerin bulunmaması hâlinde ihtilafsız aynı dönemdeki tüketime göre belirlenir. Bu veriler de yoksa kurulu gücün 0,60 kullanma faktörüyle çarpımı sonucu bulunan güç, en az 5 kW olmak üzere, ortalama günlük çalışma saatlerine göre esas alınır. Çalışma saatleri meskenlerde 5 saat, sanayi tesislerinde tek vardiya için 7, iki vardiya için 14, üç vardiya için 21 saat, vardiya tespit edilemiyorsa 12 saat olarak kabul edilir; turistik tesisler, alışveriş merkezleri ve tarımsal kullanım için ayrı süreler öngörülmüş olup diğer tüketicilerde 8 saat esas alınır. Kesilen elektriğin açılması hâlinde ise hesaplama, kesme tarihindeki endeks ile tespit tarihindeki endeks arasındaki fark üzerinden yapılır (m.44 ve m.45).

Hesaplamaya esas alınacak süre de sınırlıdır. Sözleşmesiz kullanımda bu süre doğru bulgu ve belgeler varsa 360 günü, yoksa 90 günü; ayrı hat çekilmesi hâlinde 270 günü; sayaca müdahalede ihtilafsız dönem kullanılarak yapılan hesaplamalarda 240 günü, güç üzerinden yapılan hesaplamalarda 60 günü; kesilen elektriğin açılması hâlinde ise 180 günü geçemez. Ayrı hat çekilmesi hâlleri dışında, kaçak kabul edilen dönem için daha önce faturalandırılmış tüketim varsa bu miktar hesaplanan kaçak tüketimden düşülür. Faturayla birlikte tüketiciye hesaplama ayrıntıları, işlemin gerekçesi ve itiraz süresi ile koşulları hakkında bilgi verilmesi gerekir.

Kaçak Elektrik Cezasına İtiraz Nereye ve Hangi Sürede Yapılır?

İtirazın ilk adımı, faturayı düzenleyen dağıtım şirketine yapılan yazılı itirazdır. Tüketici, kaçak elektrik tüketmediğine, hesaplamaya esas alınan miktar ve sürenin Yönetmelikteki sınırları aştığına veya uygulanan tarifede yanlışlık bulunduğuna ilişkin kanıt ve belgeleriyle birlikte, ödeme bildiriminin yapıldığı tarihten itibaren altı ay içinde itiraz edebilir. İtiraz en geç on iş günü içinde sonuçlandırılır; tüketicinin haklı çıkması ve tutarı ödemiş olması hâlinde iade, ödeme tarihinden itibaren gecikme zammı uygulanarak yapılır (m.47). Bunun yanı sıra Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu'na (EPDK) şikâyet başvurusu yapılabilir; ancak bu başvuru, borç uyuşmazlığını taraflar bakımından bağlayıcı şekilde çözmez.

Dağıtım şirketinin itirazı reddetmesi veya itirazın sonuçsuz kalması hâlinde yargı yoluna başvurulur:

• Tüketiciler, örneğin konut aboneleri, her yıl yeniden belirlenen parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurmak zorundadır. Bu sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda ise arabulucuya başvurulduktan sonra tüketici mahkemesinde dava açılır (6502 sayılı Kanun m.68 ve m.73/A).
• Tacir olan işletmeler bakımından uyuşmazlık ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesinde görülür. Menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (Türk Ticaret Kanunu m.5/A).

Elektriğin Kesilmesi ve İhtiyati Tedbirle Yeniden Bağlanması

Kaçak tespitiyle birlikte kullanım yerinin elektriği kesilir. Yönetmelik, itiraz sonuçlanıncaya kadar tüketicinin mağduriyetinin önlenmesi amacıyla, itiraza konu tutarın teminata bağlanması şartıyla elektriğin bağlanabileceğini öngörmektedir (m.47/3). Borcun ödenmesi hâlinde elektrik, kentsel bölgelerde 24 saat, kırsal bölgelerde 48 saat içinde bağlanır (m.49).

Tahakkukun veya kesmenin hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa, mahkemeden ihtiyati tedbir yoluyla elektriğin bağlanmasına, kesilmemesine ve faturaya dayalı icra takibinin durdurulmasına karar verilmesi talep edilebilir. Tedbir talep eden taraf, tedbir sebebini ve davanın esası bakımından kendi haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır; mahkeme kural olarak teminat ister. Özellikle üretimi duran işletmeler bakımından bu yol, uyuşmazlık sürerken faaliyetin devamını sağlayan en etkili araçtır.

Dava açılmadan önce alınan ihtiyati tedbir kararında, tedbir talep eden taraf kararın uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas davayı açmak zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar. Arabuluculuğun dava şartı olduğu uyuşmazlıklarda bu süre, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar işlemez. Bu kurallar Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 389 ila 397. maddeleri ile 6325 sayılı Kanun'un 18/A maddesinde düzenlenmiştir.

Ödeme, İcra Takibi ve Menfi Tespit Davası

Kaçak elektrik faturasında ödeme için en az on gün süre verilir ve itirazın yapılmış olması ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Dağıtım şirketi, yasal takibe başlamadan önce borcun on beş gün içinde ödenmesi gerektiğini ve aksi hâlde yasal yollara başvurulacağını tüketiciye yazılı olarak bildirmek zorundadır. Bu bildirim yapılmadan başlatılan işlemler sonlandırılır ve bu işlemlerin masrafı tüketiciden istenemez (m.47/4).

Faturaya dayalı ilamsız icra takibinde ödeme emrine tebliğden itibaren yedi gün içinde itiraz edilmesi hâlinde takip durur. Borçlu, takipten önce veya takip sırasında borçlu olmadığının tespiti için menfi tespit davası açabilir. Takipten önce açılan davada mahkeme, alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminat karşılığında takibin durdurulmasına karar verebilir; takipten sonra açılan davada ise ancak icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesine ilişkin tedbir istenebilir. Arabuluculuk sürecinde başvuran aleyhine icra takibi başlatılırsa, son tutanaktan itibaren iki hafta içinde açılacak menfi tespit davasında takibin durdurulması talep edilebilir.

Davanın borçlu lehine sonuçlanması ve takibin haksız ve kötü niyetli olduğunun anlaşılması hâlinde alacaklı, takip konusu alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Davanın alacaklı lehine sonuçlanması hâlinde ise borçlu, tedbir nedeniyle alacağını geç alan alacaklının zararını, yine yüzde yirmiden az olmamak üzere karşılar. Borç ödenmiş ise dava istirdat davası olarak devam eder; takibe itiraz edilmemesi veya itirazın kaldırılması nedeniyle borçlu olmadığı parayı ödemek zorunda kalan kişi, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde istirdat davası açabilir. Bu kurallar İcra ve İflas Kanunu'nun 62 ve 72. maddelerinde düzenlenmiştir. Ödemenin ihtirazi kayıtla yapılması, itiraz hakkının korunduğunu açıkça ortaya koyar.

Anlaşma Gücünün Aşılması Nedeniyle Elektriğin Kesilmesi

İşletmeler bakımından sık karşılaşılan bir durum, dağıtım şirketinin anlaşma gücünün aşıldığı gerekçesiyle elektriği kesmesi ve kesilen elektriğin açılmasını kaçak kullanım sayarak katsayılı tahakkuk düzenlemesidir. Anlaşma gücünün aşılması tek başına derhâl kesme sebebi değildir. Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği'nin 14. maddesine göre mesken dışı bir kullanıcının anlaşma gücünü iki ay üst üste yüzde yirmiden fazla aştığı tespit edilirse kullanıcıya bildirim yapılır. Bildirimden itibaren otuz gün içinde güç artırımı talebinde bulunmayan veya talebi kabul edilmeyen ve takip eden altı ay içinde anlaşma gücünü yeniden yüzde yirmiden fazla aşan tüketiciye usulsüz kullanım hükümleri uygulanır. Anlaşma gücünün sistem güvenliğini tehlikeye sokacak şekilde aşılması hâlinde ise kullanıcı uyarılır ve ihlalin otuz gün içinde sona erdirilmemesi hâlinde elektrik kesilebilir.

Kesilen elektriğin açılmasının kaçak kullanım sayılabilmesi için kesmenin ilgili mevzuata uygun olarak yapılmış olması gerekir. Bu nedenle anlaşma gücü aşımına dayanan bir kaçak tahakkukunda ilk incelenecek husus, kesmeden önce bildirim, süre ve tekrar şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediğidir. Bu şartlar oluşmadan yapılan bir kesmenin ardından, sayaçta eksiksiz ölçülen tüketimin kaçak sayılarak katsayıyla faturalandırılması hukuka aykırılık iddiasına açıktır. Ayrıca ikili anlaşma kapsamında tedarikçiden enerji alan işletmelerde, aynı tüketimin tedarikçi tarafından ayrıca faturalandırılıp faturalandırılmadığı da kontrol edilmelidir.

Kaçak Elektrik Kullanımının Cezai Boyutu

Türk Ceza Kanunu'nun 163. maddesinin üçüncü fıkrasına göre abonelik esasına göre yararlanılabilen elektrik enerjisinin, sahibinin rızası olmaksızın ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek şekilde tüketilmesi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası gerektirir. Kaçak elektrik kullanımı suç olmaktan çıkmış değildir; ancak suçun oluşması tüketim miktarının belirlenmesinin engellenmesine bağlıdır. Yönetmelik de buna paralel olarak dağıtım şirketinin suç duyurusu yetkisini, ayrı hat çekilmesi ve sayaca müdahale hâllerinde tüm tespitler için, sözleşmesiz kullanım ve kesilen elektriğin açılması hâllerinde ise yalnızca tüketimin doğru tespit edilmesinin engellendiği durumlar için tanımaktadır (m.43/4).

Karşılıksız yararlanma suçunda failin pişmanlık göstererek zararı soruşturma tamamlanmadan önce tamamen tazmin etmesi hâlinde kamu davası açılmaz; zararın hüküm verilinceye kadar tamamen tazmin edilmesi hâlinde ise ceza üçte birine kadar indirilir. Bu imkândan en fazla iki defa yararlanılabilir (TCK m.168/5). Tahakkuka hukuk yoluyla itiraz eden kişinin, ceza soruşturması bakımından etkin pişmanlık imkânını da ayrıca değerlendirmesi gerekir.

Süreler ve Sürelerin Kaçırılmasının Sonuçları

Sık Sorulan Sorular

Sonuç

Kaçak elektrik cezası olarak bilinen bedel, dağıtım şirketinin katsayıyla hesapladığı bir tahakkuktur ve hem dayanağı hem de tutarı yönünden itiraza açıktır. İtiraz, ödeme bildiriminden itibaren altı ay içinde dağıtım şirketine yapılır; uyuşmazlığın sürmesi hâlinde tüketiciler tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesine, işletmeler ise arabuluculuk sonrasında asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Elektriğin kesilmesi hâlinde ihtiyati tedbir yoluyla elektriğin bağlanması ve icra takibinin durdurulması talep edilebilir. Anlaşma gücünün aşılmasına dayanan kesmelerde ise kesmenin mevzuata uygunluğu, tahakkukun dayanağı bakımından belirleyici önemdedir.